Geschiedenis van Herxen - Van Haarkesheim tot Herxen?

Van Haarkesheim tot Herxen?

Rijdend door de prachtige IJsselstreek van Zwolle naar Wijhe passeert men onder andere de buurtschappen Harkulo en Herksen of Herxen. De overeenkomsten in het eerste deel dezer beide namen heeft mij altijd gefrappeerd, vooral als wij uitgaan van de vroegere schrijfwijze Harksen of Harkxen zoals wij die in de volksuitspraak nog tegenkomen en in vroeger eeuwen ook in de geschreven bronnen, b.v. in het doopboek der Hervormde gemeente van Windesheim, waar we op het jaar 1792 lezen:

"Den 12 augustus is gebooren en ook gedoopt Albert, zoon van Lubbert Janszen en Aaltje Hendriks, ehelieden in Harksen. Getuige Janna Hendriks meede in Harxen".

In één doopinschrijving dus twee verschillende spellingen. De oorspronkelijke vorm van de naam Herxen, meen ik voorzichtig terug te moeten leiden tot de hypothetische vorm Haarkesheim, welke vorm zou zijn ineengeschrommeld via Haarkesum, Haarksum en Harksen tot het huidige Herksen of Herxen. Daarbij wijs ik dan op het analoge geval, dat zich voordeed met de naam Windesheim. Deze plaats wordt door de volksmond aangeduid als Winsum. In het Groningerland komt ook een plaatsnaam Winsum voor, welke zeker van de oorspronkelijke vorm Windesheim is afgeleid. Evenals Windo of Windu is Haarke of Harko een naam van oud-germaanse oorsprong, welke in de provincie Groningen aanleiding gaf tot de vorming van een plaatsnaam Harkstede, hetgeen eertijds moet zijn geweest Haarkes stede (d.w.z. de hofstede van Haarke).

Zou het nu van teveel fantasie getuigen, te komen tot de voorzichtige veronderstelling, dat in overoude tijden ten zuiden van Swol (= Zwolle) een aanzienlijke man, genaamd Haarke zal hebben geleefd, wiens naam zou voortleven in de buurtschappen Harkulo of Herkulo (= loo of bos van Haarke) en tevens in de buurtschapsnaam Herxen, dat dan zijn woonplaats oftewel "heim" zou zijn geweest. Als dit is geweest in het begin onzer jaartelling of aan het begin der Middeleeuwen zal hij zijn woning hebben gehad op een der zgn. IJsselduinen, Noordberg, Zuidberg of op de hoogte, waar later het aanzienlijke huis Herxen of Hogerbeecke zou staan.

Hoog water
Immers toen de IJssel nog niet binnen de perken werd gehouden door de robuuste bandijken, welke wij nu kennen, overstroomde zij bij hoge waterstand het aangrenzende gebied en vormde dan een machtige stroom over de breedte van de hoger gelegen zandgronden onder Heino tot aan Wapenveld en Heerde. Deze landen waren dan ook onbewoonbaar, behalve op natuurlijke of opgeworpen hoogten, zoals wij die nu ook nog vinden ter plaatse van Windesheim en Hoog-Zuthem.

En dat de IJssel hoge standen kon bereiken, bewees wel de overstroming van 1825, toen in het huis op de Zuidberg het water 12 cm hoog stond. Trouwens ook de watersnoden van 1744, 1754 en 1784 logen er niet om (zie "De Wijhenaar" van 4 september 1964). Helaas beschikken wij wat dit aangaat over weinig lokale gegevens uit nog oudere tijden. De Romeinse schrijvers Plinius en Tacitus schrijven vol bewondering over de strijd tegen het water, die de bewoners uit deze streken reeds bij het begin der jaartelling voerden.

Zo zullen ook in de IJsselstreek de spaarzame boerenhoeven moeilijk bereikbaar zijn geweest, omringd als zij waren door het drassige af en toe overstroomde broekland. Daarvan legt ook de bodem nog getuigenis af. Op enkele meters diepte vinden we tussen de blauwe klei de resten van riet en rivierschelpen, zoals b.v. bij het graven van een diepe put voor het plaatsen van de septictank naast de nieuwe woning van het hoofd der school.

Oude schriftelijk bronnen
Tot het einde der 14e eeuw zwijgen de schriftelijke bronnen over Herxen in alle talen. De mij oudst bekende vermelding van de buurtschap is te vinden in het Judiciaal van de bisschop van Utrecht, Floris van Wevelichoven, thans berustend op het Rijksarchief te Utrecht. Deze aantekening dateert van 1384 "des sonnendaags na mathei" (25 september) en heeft betrekking op een kwestie tussen twee personen Werner Jordanus en een zekere Bronchorst.

Plaatselijk belang zou in 1984 dus het 600-jarig bestaan kunnen gaan vieren (overigens nog even wachten met de voorbereidingen, wellicht vindt ik in de tussentijd nog een oudere vermelding).

Oude vondsten
Uit die zelfde tijd (2e helft 14e eeuw) dateren de vondsten, welke in 1966 werden gedaan op het erf van de gebroeders De Groot. De J.G.N. Renaud van de Rijksdienst voor Oudheidkundig Bodemonderzoek gaf daarvan toen het volgende verslag:

"Het betreft hier het huisraad van een bewoninkje, waarschijnlijk uitgevoerd in vakwerkbouw, dat gestaan zou kunnen hebben op een stenen voeting en gesitueerd was aan de binnenzijde van de IJsseldijk. Uit de afmetingen van enkele gevonden bakstenen en de aard van het schervenmaterieel kan men met zekerheid concluderen, dat het om een bewoning gaat uit de tweede helft van de veertiende eeuw. Het schervenmateriaal is homogeen en strekt zich uit over een periode van 60 jaar. Onder de blauwgrijze fragmenten van het Siegmund-aardewerk, dat in deze streken werd geïmporteerd, komt ook een stuk voor van een vuurklok, die 's nachts boven het haardvuur werd geplaatst om brand te voorkomen. Ook werd enig "rood" aardewerk van kookpotjes e.d. gevonden en uit het materiaal valt af te leiden dat de behuizing slechts korte tijd is bewoond geweest. Enige beenderen van kip en konijn wijzen ook op menselijke consumptie. De scherven werden voornamelijk gevonden in zgn. slootgrond; waaruit men mag afleiden dat de woning, als gebruikelijk door een sloot was omgeven, waarin men waarschijnlijk het niet meer bruikbare vaatwerk deponeerde."

De vondsten werden gedaan in de wal van een put die werd opgegraven vanwege het waterschap "Salland" om te dienen tot tijdelijke waterberging bij het opspuiten van zand ter verbreding en verhoging van het dijklichaam.
In de archelogische afdeling van het Overijssels museum van Zwolle zijn nog twee aarden oorkruiken, een cobakannetje en een trechterbeker te zien, welke bij die gelegenheid tevoorschijn kwamen.

Komende activiteiten

Geen evenementen

Foto van de dag

DSC04548.JPG

Website created by NM-Webdesign