Geschiedenis van Herxen - Onderwijs in Herxen

Onderwijs in Herxen
En nu iets over het onderwijs in Herxen. Het is bekend, dat door tussenkomst van de ijverige missionaris P. van Vilsteren in 1630 de vrouwe van Westenholte, wonende op het huis Herxen, tot het Rooms-katholieke geloof terugkeerde. Ook het huis te Herxen werd een toevluchtsoord voor de "mispapen". De jezuieten hielden ook daar in het geheim vergaderingen en nodigden ook de omwonende landslieden uit om aan een godsdienstoefening deel te nemen. Zo kwam twee-, driemaal in het jaar pater Cathuijs te Herxen en Wijhe, en zag dan een vijftigtal gelovigen om zich verzameld. Al deze gegevens zijn te lezen in het "Breve Chronicon Missionariorum S.J. in agro Transisalania". Ook Pater Isembaert, dragend de schuilnaam van Andreas van Balen of Kelderman (omstreeks 1570 te Brugge geboren en dus reeds op leeftijd) trotseerde weer en wind en trok tot Vollenhove toe, terwijl hij zijn rustkwartier op het huis Herxen had. Uit deze feiten blijkt, hoe welgezind de vrouwe van Westerholte de oude religie was. Daaruit is dan ook verklaarbaar, dat op het huis Herxen kinderen uit de omtrek, naar bepaald schrijvers melden, onderwijs konden ontvangen (natuurlijk met de bijbedoeling hen iets meer te geven dan alleen lezen schrijven). Later werd er een stokje voor gestoken.

In 1724 hield een zekere Anthonius Hendrikus Veenen te Herxen school aan de Kromme Dijk. Dit is ons bekend doordat hij in dat jaar mee solliciteerde naar de vacante onderwijzersplaats in Windesheim. Hij bracht het daarbij niet verder dan tot nummer drie op de voordracht, welke vier schoolmeesters vermeldde. Deze Kromme Dijk meen ik te moeten zoeken achter de huizen van brandstoffenhandelaar Veluwenkamp en Huizendveld; op een topografische kaart is deze naam nl. op die plaats afgedrukt. Terloops vermeld ik nog, dat dat ergens in de buurt vroeger ook het huisje van de Windesheimds diaconie moet hebben gestaan, dat van 1881 to circa 1914 bewoond werd door de familie Renshof. In die tijd was de timmerkunst van timmerman Renshof spreekwoordelijk. De hoogste lof die een vader zijn handige zoon, die zich met timmeren en "prutsen" verdienstelijk had gemaakt, kon toevoegen was "Jong, ie kunt timmern as Renshof". Nu echter weer terug naar de Herxense "tempel der wijsheid". Zoekend in de eerste helft der 19e eeuw, geen gegevens, welke wijzen op het bestaan van een school in Herxen. Het is echter geenszins uitgesloten, dat deze bij een grondiger onderzoek wel te vinden zijn. Zoeken in het gemeentearchief van Wijhe is namelijk zeer moeilijk, doordat in de huidige archiefbewaarplaats op de zolder van het gemeentehuis zeer moeilijk werken is. Het is dan ook te hopen, dat Wijhe spoedig een nieuw gemeentehuis zal hebben. Met een kwitantie van 1865 wordt een tipje van de sluier, die over de 19e eeuwse geschiedenis van de buurtschap ligt, opgetild. Blijkens deze kwitantie werd in dat jaar aan de weduwe W. van den Nulft f. 10,-- betaald voor kamerhuur etc. tot het houden van een vergelijkend examen voor de vacante onderwijsplaats te Herxen. Uit de kerkvoogdijrekeningen van de Hervormde gemeente Wijhe valt af te leiden, dat deze plaats door overlijden vacant was geworden.

De kerkvoogdij betaalde nl. aan de erven van hoofdonderwijzer D.J. Valk te Herxen f. 18,75 uit voor 't geven van bijbels onderwijs tot 1 oktober 1865. Volgens een lidmatenregister van die kerkelijke gemeente was Dirk Jan Valk in 1862 uit Zwolle overgekomen. Hij heeft dus slechts korte tijd te Herxen mogen werken. Zekere Herman van Keulen was in die jaren schoolschoonmaker. De kwitanties voor daarvoor ontvangen vergoedingen zijn nog aanwezig. De brandstoffenleverantie had in 1865 G.M. Kreiken, die daarvoor over de periode 14 oktober - 31 december f. 11,50 beurde.

Bij brief van 5 december 1866 berichtte de districtsschoolopziener het gemeentebestuur, dat de speelplaats te Herxen "geheel ongeschikt en gevaarlijk" was. Het schrijven wordt "voor notificatie aangenomen". Waar toch werd in die tijd school gehouden? Wel, volgens een hoogbejaarde dame, die mij in 1963 bezocht en als eerste-klassertje in 1881 de verhuizing naar het toen nieuwe schoolgebouw meemaakte in het pand, dat nu in gebruik is als filiaal van de fa. Gebr. Meester.

Bij het vergelijkend examen bleek meester W. de Lange de hoogste ogen gegooid te hebben. Eind 1865 / begin 1866 begon hij zijn werkzaamheden. Hij was de man, die de verhuizing naar het nieuwe schoolgebouw meemaakte.

Bij besluit van de Raad der gemeente Wijhe van 14 mei 1881, nr. 312 werd 7 are grond aangekocht van de onderwijzer W. de Lange c.s., van diens boomgaards of weiland. Meester zal dus tevens boer zijn geweest en zijn vrije tijd in de beoefening van de veeteelt te nutte hebben gemaakt. Zulks was in vroeger dagen helemaal geen uitzondering. Men heeft mij wel verteld, dat meester woonde in het huis, waar nu Marten Peppelenbos woont (tegenover Eikelboom).

Volgens het gedrukte bestek (bijlage bij ingek. stuk nr. 211 van 1881) was de school met twee lokalen bestemd voor plm. 72 leerlingen. Op het dak zou een leuk bouwseltje verrijzen, waarin een schoolbel een plaats zou vinden. De ingang zou zich aan de westzijde bevinden. (Bij een verbouwing in het begin dezer eeuw werd een derde leslokaal bijgebouwd.

De kosten werden als volgt begroot:

schoolgebouw met onderwijzerswoning f. 7.434,--
ameublement, kachels, banken, enz. f. 520,--
kosten van tekening, opzicht, registratie en druklonen f. 796,--

Totaal f. 8750,--

De laagste inschrijver op het werk was een zekere G.J. Averdijk, aan wie het werk gegund werd voor f. 9.996,--.

Na meester De Lange (gestorven aan zgn. tyfeuze koortsen) bewoonden o.a. nog de gezinnen van de onderwijzers Van Heerde en Walthuis de schoolwoning, tot we van 1924 tot 1929 de naam van meester Van Esterik ontmoeten. Naar ik meen vertrok hij naar Indiƫ en werd opgevolgd door de in Herxen nog steeds zeer geziene meester P.G. Peet, welke thans in Wijhe woont. Zijn opvolger was de heer J.A. Woelders, reeds voor de oorlog hoofd der school te Wechterholt. Hij kwam in 1953 naar Herxen en bleef daar tot zijn pensionering per 1 april 1963; thans woont hij te Heerde. Hem komt de eer toe de initiatiefnemer te zijn geweest tot oprichting van een vereniging voor Plaatselijk Belang te Herxen. Deze organisatie bracht in de loop der jaren veel verbeteringen tot stand. Alle onderwijzeressen te noemen zou niet mogelijk zijn. Een uitzondering moet echter gemaakt worden voor Mej. Eckhardt, die te Herxen generaties schoolkinderen opleidde. Zij heeft aan geen andere school dan die te Herxen gestaan, en wel van 1906 tot ongeveer 1954, als ik me de jaartallen goed herinner. Hoe dan ook meer dan 40 jaren gaf deze onderwijzeres haar beste krachten aan de Herxer school. De schrijver van dit artikel stond te Herxen van 1963 tot eind 1967 en was de eerste bewoner van het in 1964 nieuwgebouwde schoolhuis en daarmede tevens het laatste hoofd der school, dat met zijn gezin de oude schoolwoning bewoonde. Hij is bijzonder verheugd, dat nu eindelijk in Herxen voor het openbaar lager onderwijs een plezierige en doelmatige schoolruimte is geschapen en wenst zijn opvolger, de heer H.M. Mulder, de onderwijzeres mevr. M.A.T. Staal-Van Rees en de leerlingen van harte geluk bij de ingebruikneming ervan. De aktieve oudercommissie mag zich gelukkig prijzen dat haar streven met succes is bekroond.

Niet onvermeld mag blijven het vele werk achter de schermen, dat daartoe door de verenigingen "Volksonderwijs" en de "Vereniging van Christenonderwijs aan de Overheidsscholen" is verzet o.a. bij contacten met de departementele instanties te Den Haag.

Moge voor het openbaar onderwijs in Herxen nog een rijke toekomst zijn weggelegd.

Komende activiteiten

Geen evenementen

Foto van de dag

DSC04548.JPG

Website created by NM-Webdesign